W Polsce kwestia opodatkowania Kościoła budzi wiele emocji i często jest przedmiotem nieporozumień. Czy instytucje kościelne i duchowni płacą podatki? Odpowiedź nie jest prosta, ponieważ system prawny przewiduje dla nich szereg specyficznych rozwiązań, obejmujących zarówno ulgi, jak i pewne formy opodatkowania. W tym artykule przyjrzymy się bliżej, jak w praktyce wygląda sytuacja podatkowa Kościoła w Polsce, rozróżniając obowiązki osób fizycznych i prawnych oraz wyjaśniając zasady rządzące kluczowymi daninami.
Wbrew powszechnej opinii, Kościół i inne związki wyznaniowe w Polsce podlegają przepisom podatkowym, jednak korzystają z szeregu ustawowych zwolnień i ulg. System ten jest złożony i dzieli się na opodatkowanie duchownych (osoby fizyczne) oraz instytucji kościelnych (osoby prawne). Zrozumienie tych mechanizmów wymaga precyzyjnego rozróżnienia między tym, co płacą księża jako osoby fizyczne, a tym, co obciąża parafie czy diecezje jako osoby prawne, a także uwzględnienia specyficznych regulacji, które wykształciły się na przestrzeni lat w wyniku relacji państwo-Kościół i historycznych uwarunkowań.
System podatkowy dla związków wyznaniowych w Polsce jest złożony z uwagi na specyfikę relacji państwo-Kościół oraz historyczne uwarunkowania, które kształtowały obecne rozwiązania prawne. Ustawodawstwo stara się uwzględnić rolę Kościoła w życiu społecznym i kulturalnym kraju, jednocześnie zapewniając pewien poziom równości wobec prawa podatkowego. To połączenie prowadzi do sytuacji, w której niektóre przychody i majątki kościelne są zwolnione z podatków, podczas gdy inne podlegają opodatkowaniu, choć często na preferencyjnych zasadach.
Opodatkowanie duchownych: dwa różne systemy dla jednej osoby
Podstawową formą opodatkowania przychodów z działalności duszpasterskiej, takich jak ofiary z tacy, intencje mszalne czy datki "co łaska", jest zryczałtowany podatek dochodowy. Stawki tego ryczałtu są ustalane kwartalnie i zależą od pełnionej funkcji przez duchownego (np. proboszcz, wikariusz) oraz liczby mieszkańców parafii. Co istotne, wysokość tego podatku nie jest uzależniona od faktycznych dochodów duchownego, a jedynie od tych ustalonych kryteriów administracyjnych.
Wysokość kwartalnej stawki zryczałtowanego podatku dochodowego dla duchownych jest bezpośrednio powiązana z ich funkcją oraz wielkością parafii, którą obsługują. Proboszczowie, jako osoby zarządzające parafią, zazwyczaj płacą wyższy ryczałt niż wikariusze. Podobnie, parafie obejmujące większą liczbę mieszkańców generują wyższe stawki podatku dla swoich duszpasterzy, co odzwierciedla potencjalnie większe wpływy z ofiar i innych świadczeń związanych z działalnością duszpasterską.
Istnieją jednak sytuacje, w których duchowni płacą podatek dochodowy od osób fizycznych (PIT) na zasadach ogólnych, tak jak wszyscy inni obywatele. Dotyczy to przede wszystkim dochodów uzyskanych z tytułu umów o pracę. Przykładowe sytuacje to:
- Praca jako nauczyciel religii w szkołach lub przedszkolach.
- Pełnienie funkcji kapelana w szpitalach, więzieniach czy w wojsku.
- Zatrudnienie na stanowisku pracownika naukowego na uczelniach wyższych.
- Inne formy zatrudnienia na podstawie umowy o pracę, gdzie duchowny wykonuje pracę na rzecz pracodawcy, który nie jest bezpośrednio instytucją kościelną.
Podatki od instytucji kościelnych (CIT): kiedy parafia staje się przedsiębiorcą?
Kościelne osoby prawne, takie jak parafie, diecezje czy zakony, prowadzą dwa rodzaje działalności: statutową (niegospodarczą) oraz gospodarczą. Przychody uzyskane z działalności statutowej, obejmującej np. datki wiernych, dotacje czy ofiary na cele kultu religijnego, są całkowicie zwolnione z podatku dochodowego od osób prawnych (CIT). Jest to kluczowe rozróżnienie, które często bywa pomijane w publicznej debacie.
Natomiast w przypadku, gdy instytucja kościelna decyduje się na prowadzenie działalności gospodarczej, takiej jak wynajem nieruchomości, prowadzenie wydawnictw, sklepów czy agencji turystycznych, dochody z tej działalności podlegają opodatkowaniu CIT. Jednakże, istnieje istotny warunek zwalniający te dochody z podatku: muszą one zostać przeznaczone na cele statutowe w roku podatkowym lub w roku następnym. Do celów statutowych zalicza się między innymi cele kultowe, oświatowo-wychowawcze, charytatywno-opiekuńcze oraz konserwację zabytków.
Przykłady działalności gospodarczej prowadzonej przez instytucje kościelne, która generuje dochody podlegające potencjalnemu opodatkowaniu CIT (jeśli nie zostaną przeznaczone na cele statutowe), to:
- Wynajem pomieszczeń parafialnych lub należących do diecezji na cele komercyjne, takie jak biura, sklepy czy lokale gastronomiczne.
- Prowadzenie wydawnictw publikujących książki, czasopisma lub dewocjonalia.
- Sprzedaż biletów wstępu do muzeów kościelnych lub zabytkowych obiektów sakralnych.
- Organizacja płatnych wycieczek turystycznych lub pielgrzymek.
- Prowadzenie hoteli, pensjonatów lub restauracji.
Nieruchomości kościelne: kto i kiedy jest zwolniony z podatku?
Zgodnie z przepisami, nieruchomości kościelne lub ich części są zwolnione z podatku od nieruchomości, jeśli są wykorzystywane na cele niemieszkalne służące działalności statutowej. Obejmuje to przede wszystkim budynki takie jak kościoły, kaplice, klasztory, plebanie (w części administracyjnej służącej działalności duszpasterskiej) oraz inne obiekty sakralne i pomocnicze. Zwolnienie to dotyczy również budynków mieszkalnych zajmowanych przez duchownych i członków zakonów, pod warunkiem, że są one wpisane do rejestru zabytków, służą jako domy dla emerytowanych duchownych, czy są częścią kompleksów kurii lub seminariów.
Obowiązek podatkowy w zakresie podatku od nieruchomości pojawia się w momencie, gdy nieruchomości kościelne są wykorzystywane w sposób komercyjny, na cele inne niż statutowe. Dotyczy to sytuacji, gdy na przykład część plebanii jest wynajmowana jako lokal biurowy, a pomieszczenia parafialne służą jako sala weselna lub miejsce organizacji imprez komercyjnych. Wówczas ta część nieruchomości, która generuje dochód z działalności gospodarczej, podlega opodatkowaniu na zasadach ogólnych.
Grunty rolne i lasy należące do Kościoła podlegają opodatkowaniu podatkiem rolnym lub leśnym, na takich samych zasadach jak grunty należące do innych właścicieli. W przypadku gruntów rolnych, stawka podatku zależy od klasy bonitacyjnej gruntu, a dla lasów od wieku drzewostanu. Zwolnienia mogą dotyczyć specyficznych sytuacji, np. gruntów zajętych pod inwestycje związane z ochroną środowiska lub infrastrukturą publiczną, ale ogólne zasady opodatkowania pozostają takie same.
Fundusz Kościelny: czym jest, na co idą pieniądze i jaka czeka go przyszłość?
Fundusz Kościelny został utworzony jako forma dotacji z budżetu państwa, stanowiąc swoistą historyczną rekompensatę za mienie kościelne, które zostało przejęte przez państwo w okresie Polski Ludowej. Jego pierwotne cele były szersze, jednak z czasem jego funkcja uległa znacznemu zawężeniu.
Obecnie głównym przeznaczeniem środków pochodzących z Funduszu Kościelnego jest pokrywanie składek na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne dla części duchownych, którzy nie są zatrudnieni na umowę o pracę i nie podlegają obowiązkowym ubezpieczeniom z tego tytułu. Fundusz ten stanowi więc istotne wsparcie dla duchowieństwa w zakresie zabezpieczenia ich przyszłości.
Od dłuższego czasu trwa intensywna debata polityczna na temat przyszłości Funduszu Kościelnego, a nawet jego likwidacji. Mimo zapowiedzi rządu o planowanych zmianach systemowych, które miały wejść w życie od 2026 roku, prace nad ostatecznym kształtem reformy wciąż trwają. Nie jest jeszcze przesądzone, jak dokładnie będzie wyglądać system finansowania składek duchownych w przyszłości, a obecne rozwiązania mogą ulec znaczącej modyfikacji.
Darowizny na Kościół a korzyści dla podatnika: jak wspierać i odliczać?
Osoby fizyczne, które decydują się na wsparcie Kościoła poprzez darowizny na cele kultu religijnego, mogą skorzystać z ulgi podatkowej. Darowizny te można odliczyć od dochodu, jednak z pewnym limitem. Maksymalna kwota, którą można odliczyć, wynosi 6% dochodu rocznego. Należy pamiętać, że ten limit jest wspólny dla darowizn na cele kultu religijnego, darowizn na rzecz organizacji pożytku publicznego (OPP) oraz darowizn krwi.
Sytuacja wygląda inaczej w przypadku darowizn przekazanych na działalność charytatywno-opiekuńczą Kościoła, na przykład na rzecz diecezjalnego Caritasu. W tym konkretnym przypadku darowizna może być odliczona od dochodu w pełnej wysokości, bez żadnego limitu procentowego. Jest to istotne rozróżnienie, które pozwala na szersze wsparcie działań pomocowych prowadzonych przez Kościół.
Aby móc skorzystać z ulgi podatkowej na darowizny, należy pamiętać o prawidłowym ich udokumentowaniu. Wymagane dokumenty mogą obejmować:
- Dowód wpłaty na konto bankowe wskazane przez obdarowanego.
- Potwierdzenie odbioru darowizny wystawione przez instytucję kościelną.
- W przypadku darowizn niepieniężnych, odpowiednie dokumenty potwierdzające ich przekazanie i wartość.
Warto zachować wszelkie dokumenty potwierdzające przekazanie darowizny, ponieważ mogą być one potrzebne podczas rozliczenia rocznego PIT.
Podsumowanie: złożony system przywilejów i obowiązków
W praktyce, Kościół i duchowni w Polsce podlegają następującym podatkom i opłatom:
- Zryczałtowany podatek dochodowy od przychodów z działalności duszpasterskiej (dla duchownych).
- Podatek dochodowy od osób fizycznych (PIT) od dochodów uzyskanych z umów o pracę (dla duchownych zatrudnionych na etacie).
- Podatek dochodowy od osób prawnych (CIT) od dochodów z działalności gospodarczej prowadzonej przez instytucje kościelne (z możliwością zwolnienia, jeśli dochód zostanie przeznaczony na cele statutowe).
- Podatek od nieruchomości od nieruchomości wykorzystywanych komercyjnie lub nie służących działalności statutowej.
- Podatek VAT zawarty w cenach zakupionych towarów i usług (bez możliwości odliczenia, chyba że zakupy są związane z działalnością gospodarczą opodatkowaną VAT).
Kluczowe zwolnienia podatkowe i przywileje, które często budzą kontrowersje w debacie publicznej, obejmują:
- Zwolnienie z CIT dla przychodów z działalności statutowej kościelnych osób prawnych.
- Możliwość zwolnienia z CIT dochodów z działalności gospodarczej, jeśli zostaną przeznaczone na cele statutowe.
- Szerokie zwolnienia z podatku od nieruchomości dla obiektów sakralnych i budynków służących działalności statutowej.
- Istnienie Funduszu Kościelnego, finansującego składki ubezpieczeniowe części duchownych.
